Сабақ
ТӘУЛІК ІШІНДЕ КҮН КӨЛЕҢКЕСІ ҚАЛАЙ ТҮСЕДІ?
Мақсаты:
- Нысандар параметрінің өлшем бірлігін анықтау;
- Ақпаратты талдау және жалпылау;
- Жарықтың түсу бұрышына байланысты көлеңкенің өзгеруін зерттеу;
- Жарық пен көлеңке арасындағы байланысты орнату.
Мұғалімге арналған нұсқаулық
- Сарамандық жұмысты бастамас бұрын сілтеме арқылы өтіп қауіпсіздік ережесімен танысыңыз:
- Тақырыпқа арналған нұсқаулық:
* Күн шығыстан шығады. Жер өз осінде сағат тіліне қарсы айналғанда, Күн қозғалатын сияқты көрінеді.
* Күн Батыста батады.
* Күн аспанда төмен болған кезде көлеңкелер ұзарады. Бұл Күннің шығуы мен батуындағы сәйкес келеді және көлеңке ең ұзын болады.
* Күн аспанда жоғары болған кезде көлеңкелер ең қысқа болады. Бұл түскі уақытқа сәйкес келеді.
4. Сарамандық жұмысты орындауға арналған жұмыс парағын жүктеп алу үшін сілтемені басыңыз: жұмыс парағы
Теориялық бөлім
Көлеңкелер Жарық объектіден өте алмаған кезде пайда болады. Олардың пішіні нысанның пішініне, нысанның өлшеміне, нысанның жарықты блоктайтын бұрышына және нысанның жарық көзінен қашықтығына байланысты болады.
Жарық – қоршаған әлемнің маңызды факторларының бірі. Ғалымдар жарық Күннен Жерге дейінгі қашықтықты 8 минут 20 секундта жүріп өтеді деп есептеді. Күннен түсетін жарық сәулелері секундына 300 000 шақырым жылдамдықпен таралады. Сәулелер жерге жеткенде, олар өз жолындағы барлық нәрсеге әсер етеді. Егер олар түсетін зат мөлдір болмаса, жарық өте алмайды және көлеңке пайда болады.
Таңертең күн шығыста болады, сондықтан көлеңке ұзың және батысқа бағытталған болады. Күн түске жақындаған сайын, күн батысқа қарай жылжыған кезде көлеңке біртіндеп шығысқа қарай жылжиды. Түсте күн біздің үстімізде болғандықтан көлеңке өте қысқа немесе мүлдем жоқ болады. Содан кейін, күн түнге ауысқанда, күн шығысқа қарай жылжыған кезде біздің көлеңке біртіндеп батысқа қарай жылжиды.
Сарамандық жұмыс арқылы көлеңкенің өзгеруін бақылап көріңіз.
Практикалық бөлім
Қадам 1.
Төменде көрсетілген суретті жүктеп, баспадан шығарып алыңыз немесе А4 параққа өзіңіз салыңыз. Бұл интерактивті модель оқушыларға визуалды түрде түсінуге көмек болады.
Қадам 2.
Керекті құралдармен танысып шығыңыз.
Қадам 3.
Суретті ортаңғы сызық бойымен бүктеңіз немесе кесіңіз және жаратылыстану сарамандық жұмыс дәптер бүктемесіне жабыстырыңыз.
Қадам 4.
Ойыншық затты ортаңғы бөлікке орналастырыңыз.
Қадам 5.
Фонарды дәптердің шетіне күншығыс жақтан таң атқандай жарық түсіріңіз. Фонарды бір деңгейде ұстап тұрып, күннің шығуы мен батуын көрсетіңіз. Заттың көлеңкесінің ұзындығын өлшеңіз.
Қадам 6.
Фонардан жарықты әртүрлі сағат уақыттарынан түсіріп заттың көлеңкесін бақылаңыз. Заттың әртүрлі сағат уақыттарындағы көлеңкесінің ұзындығын өлшеңіз.
Қадам 7.
Алынған өлшемдердерді дәптерге кесте түрінде толтырыңыз.
| таң | 9:00 | 12:00 | 15:00 | кеш |
| … см | … см | … см | … см | … см |
Қадам 8.
Сұрақтарға жауап беру арқылы қорытынды жасаңыздар және жауаптарыңызды дәптерге жазыңыздар:
- Көлеңке қалай пайда болады?
- Көлеңке ұзындығы неге өзгерді?
- Сағат уақыттарына қарай көлеңке қалай өзгерді: көлеңкенің түсу бағыты, көлеңкенің ұзындығы?
- Бұл сарамандық жұмыс зерттеудің қай түріне жатады?
- Зерттеудің қандай әдістерін қолдандыңыз?
- Нысандар параметрінің қандай өлшем бірлігін қолдандыңыз?
Қорытынды
Көлеңке ұзындығы бір тәулік ішінде әртүрлі өлшемде болатынымен қатар, жыл мезгілдеріне қарай да өлшемдерін өзгертеді. Көлеңкелеріміздің ұзындығына Жер осінің көлбеуі әсер етеді. Жазда біздің орналасқан жеріміз күнге қарай қисайған, сондықтан түстен кейінгі көлеңкелеріміз өте қысқа. Қыста біздің орналасқан жеріміз күннен алыс қисайған, сондықтан түстен кейінгі көлеңкелеріміз ұзағырақ болады. Оқушылар сарамандық жұмысты жасау арқылы көлеңкемен және оның қасиеттерімен танысты.