Сабақ

Жұмыстың мақсаты

• Кішкентай денелердің өлшемін қатарлау әдісі арқылы анықтау.
• Жұмыс барысында зертханалық құралдарды қолдана білу.
• Қатар әдісімен өлшеу дағдыларын қалыптастыру.

Мұғалімге арналған нұсқаулық

Практикалық жұмыста оқушылар топта жұмыс істейді.

Оқушылар әртүрлі мөлшердегі физикалық өлшемдер тақырыптарымен танысуы керек.

Тәжірибелік жұмысты бастамас бұрын оқушыларға барлық қажетті материалдарды таныстырып, қамтамасыз етіңіз.

Оқушыларға зертханалық жұмысты орындау үшін жұмыс парағын таратыңыз. Жұмыс парағын  көрсетілген сілтеме арқылы жүктеуге болады ⇒

Оқушыларды қауіпсіздік техникасымен  таныстырыңыз.

Оқушылар үшін зертханалық жұмыстарды ресімдеу талаптары

Зертханалық жұмыстарды білім алушылар аудиторияда оқытушының тікелей басшылығымен және еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті қорғау талаптарын қатаң сақтай отырып орындайды.

Зертханалық жұмыстар өлшеулер мен есептеулерді орындаумен қатар жүреді. Орындалған жұмыс нәтижелері бойынша есеп жасалады.

Білім алушылардың зертханалық жұмысты орындауы жөніндегі есепте:

1. Зертханалық жұмыстың атауы мен нөмірі;
2. Зертханалық жұмыс тақырыбының атауы;
3. Зертханалық жұмыстың мақсаты;
4. Зертханалық қондырғының қысқаша сипаттамасы (егер қолданылса);
5. Өлшеу әдістері;
6. Зертханалық жұмыстың барысы;
7. Өлшем бірліктерін міндетті түрде көрсете отырып, өлшеу және есептеу нәтижелері (әдетте кесте түрінде) ;
8. Жеке өлшеу нәтижелері; Фото нұсқаулықты қосыңыз
9. Өлшеу қателігін бағалаумен алынған эксперименттік деректерді өңдеу нәтижелері;
10. Графиктер, схемалар, сызбалар;
11. Өлшенетін шамаларды көрсететін негізгі есептеу формулалары (формулаларға кіретін барлық әріптік шамалар түсіндірілуі керек);
12. Алынған нәтижелерді есептеу және егжей-тегжейлі талдау;
13. Қорытынды

Бағалау үшін оқушыларға осы материалды (PBLrubrics) беріңіз:

• оқушылар алдын ала қандай критерийлер бойынша дайындалу керектігін түсінеді,
• оқушылар өз әріптестеріне тиісті баға бере алды.

Теориялық бөлім

Алдыңғы зертханалық жұмыста сіз сұйықтықтың физикалық мөлшерін – көлемін өлшедіңіз. Бұл ретте  өлшенетін физикалық шаманың мәні өлшеу құралының бөліну бағасынан жоғары екеніне назар аудардыңыз.

Егер өте аз мәнді өлшеу қажет болса ше? Мысалы сымның диаметрі, қағаздың қалыңдығы және т. б.? Кішкентай денелердің мөлшерін өлшеу үшін арнайы құрылғылар бар (мысалы, микрометр, калибр). Алайда, сіз белгілі бір дәннің, бұршақтың немесе моншақтың өлшемдеріне емес, осы заттардың орташа өлшемдеріне қызығушылық танытсаңыз, қатарлау арқылы өлшеу әдісін қолданыңыз.

Сізде бірдей денелердің көп саны бар делік. Кәдімгі сызғышпен бір-біріне тығыз тиетін бұршақтардан тұратын жолдың ұзындығын өлшеп, олардың санын біле отырып, бір бұршақтың диаметрін есептеу оңай. Қатарлау әдісі көптеген физикалық шамалардың орташа мәнін анықтауға мүмкіндік береді.

Кішкентай денені қалай өлшеуге болады? Мысалы, тары дәні немесе жіптің қалыңдығы. Бір жағынан сызғышты алып, өлшеңіз. Ыңғайлы ма?  -Жоқ. Бидай дәні сияқты ұсақ денелердің мөлшерін сызғышпен өлшеу мүмкін емес. Себебі тары мөлшері сызғыштың бөліну бағасының өлшеміне сәйкес келеді (әдетте 1 мм) және көбінесе одан да аз. Мұндай өлшеулер үшін бөлу бағасы төмен, яғни өлшеу дәлдігі жоғары құрылғылар қажет. Осыған қарамастан, бірнеше ондаған дәндермен осы дәндердің орташа өлшемін (диаметрін) сызғышпен өлшеуге болады. Бұл әдіс қатарлау әдісі деп аталады.

Практикалық бөлім

1. Сызғыштың бөлу бағасын табыңыз

1-қадам. Жанында сандар көрсетілген, бір-біріне ең жақын екі белгіні алыңыз.

Мысалы: суретте бұл 1 см және 2 см

2-қадам. Осы сандардың айырмасын табыңыз. Ол үшін үлкеннен кішісін алып тастау керек.

2 см-1 см = 1 см

3-қадам. Алынған санды олардың арасындағы сандармен белгіленбеген, кіші бөлімдер санына бөліңіз. Есіңізде болсын, бөлімдер саны  – штрихтар арасындағы, бос орындар санына тең (штрихтар санына емес).

Суретте 1 см және 2 см белгілер арасында 10 бос орын бар.

1 см: 10 = 0,1 см

4-қадам. Алынған сан сызғыштың шкаласын бөлу бағасы болады, ол бір кіші бөлімге қанша см немесе мм сәйкес келетінін көрсетеді.

Маңызды! Барлық өлшемдерді мм-ге аударыңыз. 1см=10мм

Сызғыш шкаласын бөлу бағасы: 0,1 см = 1 мм

5-қадам. Құрылғының қателігі бөлу бағасының жартысына тең.

Стаканның қателігі: 0,5 мм

2. Сызғышты пайдаланып шағын денелердің өлшемдерін анықтаңыз

Жұмысты бастамас бұрын барлық қажетті материалдарды дайындаңыз

• Сызғыш
• Жіп
• Қарындаш
• Таспа (скотч)
• Бұршақ дәндері

1-қадам. Сызғышты пайдаланып бұршақ диаметрін табыңыз

Қатар ұзындығын анықтау үшін, бұршақ дәндерін сызғыш шкаласы бойымен орналастырыңыз,  олардың арасында бос орындар болмауы қажет. Содан соң  сызғыш бойындағы қанша дән бар екенін санап шығыңыз.

 Дәндердің диаметрі бірдей. Сондықтан бір дәннің диаметрін алу үшін қатардың ұзындығын дәндер санына бөлу керек.

d = l / N формуласын қолданамыз

d – кіші дененің диаметрі

l – қатар ұзындығы

n – қатардағы кіші денелер саны

Есептеулер:

сызғыш бойындағы  дәндер саны: n = 14

қатар  ұзындығы: l = 9 см= 90 мм

Қатар ұзындығын дәндер санына бөліңіз.

d = l/n ⇒ d= 90/14 = 6,4 мм

Бұршақ диаметрі: 6,4 мм

2-қадам. Сызғышты пайдаланып жіптің қалыңдығын табыңыз

Қарындашқа жіптің кез-келген санын ораңыз. Жіптің басы мен ұшын қарындашқа таспамен бекітіңіз.

3-қадам. Орамның ұзындығын өлшеңіз, содан кейін орамдар санын есептеңіз

Есептеулер:

орамның ұзындығы: l = 3,2 см = 32 мм

орамдар саны: n = 20

Орамның ұзындығын орам  санына бөліңіз.

d = l / n  ⇒  d= 32 мм / 20 = 1,6 мм

Жіптің қалыңдығы: 1,6 мм

5-қадам. Барлық нәтижелерді кестеге жазыңыз

Тәжірибе №	Өлшенетін дене	Қатар ұзындығыl, мм	Қатардағы кіші денелер саныn, дана	Кіші денелер өлшеміd, мм	Диаметрдің өлшеу қателігіΔd, мм
1	бұршақ	90	14	6,4	6,4 ± 0,5
2	жіп	32	20	1,6	1,6 ± 0,5

6-қадам. Сұрақтарға жауап беру арқылы қорытынды жасаңыз:

1. Зертханалық жұмыста кішкентай денелердің өлшемдерін өлшеу үшін қандай әдіс қолданылды.

2. Бұл әдісті қолданған кезде кішкентай денелердің өлшемдерін өлшеу дәлдігі неге байланысты.

3. Кішкентай денелердің өлшемдерін өлшеуге арналған белгілі құрылғыларды атаңыз.

Қорытынды

Осы зертханалық жұмыста оқушылар ұсынылған барлық тапсырмаларды орындады, кіші денелерді өлшеу үшін қатар әдісін қолданды.