1-сабақ
Мұғалімге нұсқаулық
– Бұл жобада әр оқушы жеке жұмыс жасайды;
– Оқушыларға теориялық бөлімді түсіндіріңіз;
– Кейін практикалық бөлімге өтіңіз;
– Үй жұмысына мән беріңіз;
– Сабақтың соңында оқушылардың қорытынды жасап түсінгендерін тыңдағаныңыз ұсынылады.
Теориялық бөлім
Көрінбейтін саусақ іздерін табу – криминалистикадағы маңызды міндет, қылмыс орындарынан дәлелдемелерді жинау және талдау арқылы қылмыстық тергеулерге көмектесетін ғылым саласы. Саусақ іздері – дәлелдердің ең көп жиналатын түрі. Саусақ іздері белгілі бір адамға ғана тән болғандықтан, олар күдіктіні анықтаудың өте сенімді әдісі болып табылады. Саусақ іздерін түрлі жолдармен қалдыруға болады:
1) балауыз немесе сабын сияқты жұмсақ беттегі саусақ ізі;
2) көзге көрінетін саусақ ізі, мысалы, лас қолдар қалдырған саусақ іздері;
3) көрінбейтін, бірақ әлі де бар жасырын саусақ іздері.
Саусақ іздері тұрақты және жасқа байланысты өзгермейді, сондықтан адам нәресте кезінен ересек жасқа дейін бірдей саусақ іздерімен қалады. Із суреті адам өскен сайын пішінін емес, өлшемін өзгертеді. (Мұның қалай жұмыс істейтіні туралы жақсы түсінік алу үшін, Сіз шарға саусақ ізін салып, содан кейін шарды үрлеу арқылы өлшемді өзгертуге болады.) Әр адамның уақыт өте келе өзгермейтін ерекше саусақ іздері болғандықтан, адамды сол арқылы анықтау үшін пайдалануға болады. Мысалы, полиция белгілі бір адамның қылмыс орнында болғанын анықтау үшін саусақ іздерін қолданады. Жоталардың нақты саны, пішіні мен қашықтығы адамнан адамға өзгеретініне қарамастан, саусақ іздерін суреттің түріне қарай үш жалпы санатқа бөлуге болады: төмендегі суретте көрсетілгендей ілмек, толқын және бұйра.
Бұйралар – өрнекте жоталар әдетте дөңгелек пішінді болады.
Толқындар – үлгіде тарақ бір жағынан кіреді, ортасында көтеріледі және әдетте қарама-қарсы жағынан шығады.
Ілмектер – циклдік үлгіде жоталар екі жағынан кіреді, бүгіледі және шығады немесе кіреберістен шығуы мүмкін.
Практикалық бөлім
Бұл ғылыми жобаны бастау үшін анық, айқын саусақ іздерін түсіруге тырысыңыз. Алдымен осы техниканы өзіңіз қолданып көріңіз, содан кейін досыңыздан немесе отбасы мүшелеріңізден саусақ іздерін қолдана отырып үйренуге рұқсат сұраңыз.
1. Сия төсемінің нұсқасын жасау үшін суретте көрсетілгендей, 3 сантиметрдей (см) өлшемі толығымен сұр немесе қара болғанша А4 калька парағын, пергамент қағазын немесе қағазды қарындашпен бірнеше рет ысқылаңыз.
2. Адамның оң қолының сұқ саусағын мұқият жуыңыз.
3. Саусағыңызды қағаз сүлгімен мұқият құрғатыңыз.
4. Оң қолдың сұқ саусағының екі жағын бір рет басыңыз.
5. Содан кейін сұр саусақтың ұшын мөлдір таспаның жабысқақ жағына басыңыз. Нәтиже суреттегі таспа сияқты болады.
6. Адамның сұр саусағын сүрту үшін басқа майлықты қолданыңыз.
7. Саусақ ізі бар таспаның бір бөлігін кесіп, оны суретте көрсетілгендей ақ қағаз парағына жабыстырыңыз.
8. Саусақ іздері әрдайым анық болғанша техникаңызды жетілдіріңіз.
9. Сіздің қара төсенішіңіз кете бастаған кезде, пергамент қағазына қарындашпен бірнеше рет сырғытыңыз және әрекетті қайталаңыз.
10. Ғылыми жобаңызға келісім формасын жасаңыз. Саусақ іздерімен адамдарды анықтау үшін қолдану мүмкін болғандықтан, саусақ іздерін жою және пайдалану үшін олардың келісімі қажет болады.
11. Саусақ іздерін тағы 5 сынып оқушысынан жинаңыз.
12. Саусақ іздерін түсірмес бұрын олардың келіскеніне көз жеткізіңіз.
13. Әр адамның оң қолының бір ізін алу үшін 1-қадамда жасалған тазалау және басып шығару жүйесін қолданыңыз.
14. Әрқайсысын саусақ ізі кімге жататынын және оның қалай көрінетінін белгілейтін ерекше кодпен белгілеңіз. Тиісті кодтың мысалы ретінде барлығына саусақ ізінің жанына адамның атын беруге болады.
15. Кем дегенде 5 саусақ ізін жинаңыз. Оларды салыстырыңыз саусақ іздерінің қандай түріне жататынын анықтаңыз, саусақ іздерінің түрлері суретте көрсетілген. Жиналған саусақ іздерін кетсеге орналастырыңыз. Саусақ іздерін салыстырыңыз олардың арасында ұқсастық бар ма немесе олар мүлдем ұқсамайды ма?
Кестені баспадан шығарып алсаңыз болады (жүктеу үшін басыңыз).
Үй жұмысы
Саусақ іздерін түсіруді үйренгеннен кейін, үйдегі адамдардан саусақ іздерін алуды сұраңыз. Ата-анаңыздың және ағаларыңыздың, әпкелеріңіздің, ата-әжелеріңіздің саусақ іздерін мүмкіндігінше көп алуға тырысыңыз. Туыстарыңыздың саусақ іздерін сіздікімен салыстырыңыз. Қайсысы сізге ұқсайтынын немесе мүлдем ұқсамайтынын анықтаңыз. Есеп жазыңыз да сыныптастарыңызбен осы мәселені талқылаңыздар. Соңында саусақ іздері тұқым қуалайды ма деген сұраққа жауап беруге тырысыңыздар.
Кесте, сыныптастырдыкындей, тек орнына туысқандар деп жазылып тұрады (жүктеу үшін басыңыз).
Әр оқушы жасалған жұмыс туралы өз есептерін көрсетеді, ерекшеліктері туралы, яғни саусақ іздерінде болатын ұқсастықтар немесе айырмашылықтар туралы айтылады.
Қорытынды
Саусақ іздерін зерттейтін ғылым дактилоскопия деп аталады. Сабақ барысында саусақ іздерінің ерекшеліктерін анықтадыңыз. Саусақ іздері атадан балаға тұқым қуалаушылық арқылы, мысалы, көз, құлақ арқылы берілетіндіктен, саусақ іздері туыстар арасында сәйкес келуі керек. Сонымен қатар, олар ерекше жағдайларда кездеседі, яғни кейбір адамдарда саусақ іздері мүлдем жоқ.
Бұл сабақта оқушылар саусақ іздері туралы біліп, тұқым қуалаушылық және туыстар арасындағы ұқсастықтар туралы білді. Саусақ іздерін зерттеу өз алдына ғылым екенін білді.
Бағалау
PBL бойынша бағалау критерийлері:
Project based learning (жобаға бағытталған оқыту) – бұл оқушылар жобада жұмыс жасау арқылы білім мен дағдыларды игеріп, шынайы, қызықты және күрделі сұраққа, мәселеге жауап табу мақсатында оқыту әдісі.
