Сабақ
Жұмыстың мақсаты:
- сүйектің құрылысын зерттеп, оның құрамындағы органикалық және бейорганикалық заттардың рөлін анықтау.
Күтілетін нәтижелер
Жобаны зерттегеннен кейін оқушылар:
- Топтық жұмыс дағдыларын қалыптастыра алады
- алынған ақпаратты талдай және қорытындылай алады
- өз бетінше логикалық қорытынды жасай алады
Мұғалімге арналған нұсқаулық:
- Тапсырма 3-4 адамнан тұратын топтарда орындалады
- Зертханалық жұмысты бастамас бұрын, сілтеме бойынша қауіпсіздік ережелерімен танысыңыз:
- Жұмыс парағын жүктеп алу үшін сілтемеге өтіңіз:
Теориялық бөлім
Сүйектер — адамның және жануарлардың қаңқасын құрайтын қатты мүшелер.
Әрбір сүйектің сыртқы (макроскопиялық) және ішкі (микроскопиялық) құрылысы болады.
Макроскопиялық құрылысы:
Сүйек үш негізгі бөліктен тұрады:
- Эпифиздер — сүйектің ұштары, олар шеміршекпен қапталған;
- Диафиз — сүйектің ортаңғы бөлігі, тығыз сүйек заты бар;
- Сүйек қуысы — онда сүйек кемігі орналасқан.
Сүйектің сыртында сүйекқап болады — ол арқылы қан тамырлары мен жүйкелер өтеді. Сүйекқабық сүйектің өсуін және сынғаннан кейін қалпына келуін қамтамасыз етеді.
Сүйектің химиялық құрамы:
Сүйек екі негізгі бөліктен тұрады:
- Органикалық бөлік (коллаген) — сүйекке серпімділік пен иілгіштік береді;
- Бейорганикалық бөлік (кальций мен фосфор тұздары) — сүйекке қаттылық пен беріктік береді.
Осы екі құрамдастың үйлесімі сүйекті бір мезгілде әрі берік, әрі серпімді етеді.
Практикалық бөлім
Тәжірибе №1. Сүйектің макроскопиялық құрылысын зерттеу
1-қадам. Шикі және құрғақ тауық ортан жілігін алыңыз, олардың сыртқы құрылысын бақылаңыз.
Сүйектің негізгі бөлімдерін анықтаңыз:
- проксимальды және дистальды эпифиздер,
- диафиз,
- метафиз,
- буын шеміршегі.
2-қадам. Сүйекқапқа назар аударыңыз — мұғалім оны пинцетпен көрсетеді.
3-қадам.Мұғалім сүйекті көлденеңінен кеседі.
4-қадам. Сүйектің ішкі құрылысын зерттеңіз:
- кемік және тығыз сүйек заты,
- сүйекқап,
- сүйек кемігі,
- қан тамырлары.
Тәжірибе №2. Органикалық бөліктің (коллагеннің) әсерін зерттеу
Мақсаты: Коллагеннің сүйектің серпімділігіне әсерін анықтау.
5-қадам. Екі сүйек алыңыз: біреуін шикі күйінде қалдырыңыз, екіншісін суда 1–2 сағат қайнатыңыз. Екеуін де кептіріңіз.
6-қадам. Салыстырыңыз: қай сүйек қатты, қайсысы жұмсақ, қайсысы иілгіш екенін анықтаңыз.
7-қадам. Жұмыс парағына қорытынды жазыңыз.
Қайнатылған сүйек жұмсарып, серпімділігін жоғалтады, себебі коллаген ыдырап, желатинге айналады.
Тәжірибе №3. Минералды бөліктің (кальций және фосфор тұздары) әсерін зерттеу
Мақсаты: Минералдардың сүйекке қаттылық беретінін дәлелдеу.
8-қадам. Құрғақ сүйекті өлшеп, массасын жазыңыз.
9-қадам. Сүйекті сірке қышқылына салып, 5–7 күнге қалдырыңыз.
10-қадам. Содан кейін сүйекті шығарып, жуыңыз және кептіріңіз.
11-қадам. Сүйекті иіп көріңіз — ол иілгіш әрі жұмсақ болады.
12-қадам. Сүйектің массасын қайта өлшеп, бастапқы салмақпен салыстырыңыз.
Қышқыл сүйектегі минералды бөлікті ерітеді, нәтижесінде тек органикалық бөлік (коллаген) қалады. Сондықтан сүйек қаттылығын жоғалтып, иілгіш күйге енеді.
Қорытынды
Бұл жұмыста оқушылар сүйектің құрылысын және оның құрамындағы органикалық пен бейорганикалық заттардың сүйектің қасиеттеріне әсерін зерттеді. Коллаген сүйекке серпімділік берсе, минералды заттар сүйекке қаттылық пен беріктік береді. Осы екі құрамдастың үйлесімі сүйекті мықты әрі серпімді етеді.