Сабақ
Мақсаты:
- фотосинтез үдерісін түсіну
- фотосинтез жүру үшін қажетті жағдайды зерттеуді үйрену
Мұғалімге арналған нұсқаулық
- Сарамандық жұмысты бастамас бұрын сілтеме арқылы өтіп қауіпсіздік ережесімен танысыңыз:
- Оқушыларды бірнеше топтарға бөліңіз.
- Жұмыс парағын сілтеме арқылы өтіп жүктеп алыңыз: жұмыс парағы
Теориялық бөлім
Жапырақ дискілерін талдау жапырақ дискілеріндегі оттегінің бөліну жылдамдығын өлшеуге мүмкіндік береді, бұл фотосинтез жылдамдығын көрсетеді. Жапырақ дискілерін шприцке салғанда, олардың барлығы ерітіндінің үстінде қалқып тұрады. Бұл жапырақтардың құрылымында жапырақтың әртүрлі бөліктері арасында газ алмасуды жеңілдететін ауа қалталары бар екендігіне байланысты. Шприцте пайда болған вакуум жапырақтардан ауаны сорып алады, содан кейін оны шприцтегі ерітіндімен ауыстырады. Ас содасы өсімдіктердің жапырақтарын фотосинтезге қажетті көмірқышқыл газымен қамтамасыз етеді. Жапырақ дискілері бар стакандарды жарықтың астына қойғаннан кейін, фотосинтез жапырақ хлоропластарында басталады. Нәтижесінде жапырақ дискілерінің ішінде немесе олардың бетінде жиналатын оттегі газы пайда болды. Жапырақ дискілерінің үстіңгі немесе астыңғы жағында кішкентай оттегі көпіршіктері жапырақ дискісінің ішінде фотосинтез жүретіндігінің дәлелі. Оттегі көпіршіктері жапырақтың көтергіштігін өзгертеді. Уақыт өте келе газ көпіршіктері неғұрлым көп жиналса, жапырақтардың қалқымалылығы соғұрлым жоғары болады.
Практикалық бөлім
Қадам 1.
Екі стаканға «+” ас содасы және екі стаканға «-” ас содасы деп маркермен жазыңыз.
Қадам 2.
«+» ас содасы және «-” ас содасы стакандарының бір-бір данасына бөлме температурасында 150 мл сумен толтырыңыз.
Қадам 3.
«+» ас содасы стаканына сода ерітіндісін дайындаңыз. Суға шамамен 1/8 шай қасық ас содасын қосып, сода толығымен ерігенше араластырыңыз.
Қадам 4.
Ас содасының ерітіндісіне бір тамшы ыдыс жууға арналған сұйықтық қосып, толығымен ерігенше ақырын араластырыңыз. Стаканда көбік пайда болмауы керек.
Қадам 5.
«-” ас содасы стаканына да бір тамшы ыдыс жууға арналған сұйықтық қосып, толығымен ерігенше ақырын араластырыңыз.
Қадам 6.
Өсімдіктің жапырақтарынан 20 дискіні кесу үшін тескішті пайдаланыңыз. Олардың барлығы бірдей мөлшерде және толық шеңбер екеніне көз жеткізіңіз. Жапырақтардың үлкен тамырларын теспеуге тырысыңыз.
Қадам 7.
Поршеньді шприцтен алыңыз да, шприцке 10 жапырақ дискісін салыңыз. Поршеньді шприцке қайта орнатыңыз және шприцте аз ғана ауа қалғанша оны сығыңыз. Жапырақ дискілерін ұсақтаудан сақ болыңыз.
Қадам 8.
Ас содасы ерітіндісінің аз мөлшерін жапырақ дискілері бар шприцке құйыңыз.
Қадам 9.
Шприцтен барлық ауаны ақырын шығарыңыз.
Қадам 10.
Шприцтің саңылауын саусағыңызбен жауып, вакуум жасау үшін поршеньді тартыңыз. Вакуумды 10-15 секунд ұстаңыз және оларды ерітіндіде кідірту үшін жапырақ дискілерін айналдырыңыз.
Қадам 11.
Поршеньді босатыңыз және вакуумды алу үшін саусағыңызды шприцтің тесігінен алыңыз. Жапырақ дискілерін бақылаңыз.
Қадам 12.
Барлық жапырақ дискілері ерітіндінің түбіне түскенше 10 және 11 — қадамдарды қайталаңыз.
Қадам 13.
Поршеньді шприцтен алыңыз да, барлық 10 жапырақ дискілері мен ерітіндіні екінші «+» ас содасы стаканына құйыңыз. Стаканды шамамен 3 см тереңдікке дейін ас содасы ерітіндісімен толтырыңыз.
Қадам 14.
7-13 қадамдарды қайталаңыз, бірақ бұл жолы барлық қадамдар үшін «-» ас содасы стаканын қолданыңыз. Жапырақ дискілерін екінші «-» ас содасы стаканына салыңыз.
Қадам 15.
Жарық шамын тікелей жұмыс орнына жарқырататын етіп орнатыңыз.
Қадам 16.
Екі стаканды да жарық көзінің астына қойыңыз. Жарықтың жоғарыдан стакандарға тікелей түсетініне көз жеткізіңіз.
Қадам 17.
Сарамандық дәптерге үш бағаннан тұратын мәліметтер кестесін дайындаңыз. 1-бағанда уақыт, минут (мин) көрсетілген. 2 және 3-бағандарға жапырақ дискісін талдау нәтижелерін жазыңыз — ас содасымен және онсыз.
| уақыт | жапырақ дискісін талдау нәтижелері «+” ас содасы | жапырақ дискісін талдау нәтижелері «-” ас содасы |
| 1 мин | ||
| 2 мин | ||
| … | ||
| … |
Қадам 18.
Таймерді іске қосыңыз. Әр минуттың соңында кестеге екі стакандағы қалқыған жапырақ дискілерінің санын жазыңыз. Стаканның түбіне немесе бүйірлеріне жабысып қалмас үшін дискілерді аздап қозғасаңыз болады.Барлық жапырақ дискілері стакандардың бірінде қалқып тұрғанша экспериментті жалғастырыңыз.
Қадам 19.
Төмендегі сұрақтарға жауап беру арқылы қорытынды жасаңыз:
- Бұл тәжірибеде ерітіндіге ас содасы не үшін қажет?
- Шприцтегі жапырақ дискілерінде не байқадыңыз?
- Неліктен жапырақ дискілері қалқи бастайды деп ойлайсыз?
- Ас содасы бар және онсыз стакандардағы нәтижелер қалай ерекшеленеді?
Қорытынды
Сарамандық жұмысты қорытындыласақ, суда қалқыған жапырақтармен жасалған тәжірибе фотосинтез процесін және оның табиғаттағы маңыздылығын жақсырақ түсінуге мүмкіндік берді. Фотосинтез процесі жүруі үшін жарықтың қарқындылығы және көмірқышқыл газының болуы сияқты әртүрлі факторларға байланысты екенін көрсетті. Бұл процесс жердегі барлық организмдер үшін өте маңызды, өйткені ол тірі организмдердің тыныс алуына қажетті қоректік заттар мен оттегінің негізгі көзін қамтамасыз етеді.