Сабақ
Жұмыстың мақсаты:
- қышқылдардың жалпы химиялық қасиеттерін зерттеу
Күтілетін нәтижелер
Жобаны зерттегеннен кейін оқушылар:
- Топтық жұмыс дағдыларын қалыптастыра алады
- алынған ақпаратты талдай және қорытындылай алады
- өз бетінше логикалық қорытынды жасай алады
Мұғалімге арналған нұсқаулық:
- Тапсырма адамнан тұратын топтарда орындалады
- Зертханалық жұмысты бастамас бұрын, сілтеме бойынша қауіпсіздік ережелерімен танысыңыз:
- Жұмыс парағын жүктеп алу үшін сілтемеге өтіңіз:
Теориялық бөлім
Қышқыл дегеніміз не?
Қышқылдар – сулы ерітінділерде сутек катиондарын (Н⁺) бере алатын заттар. Дәл осы иондар қышқылдарға тән қасиеттерді береді: қышқыл дәм, индикаторлардың түсін өзгерту және әртүрлі заттармен әрекеттесу қабілеті.
Қышқылдарды әртүрлі белгілері бойынша жіктеуге болады:
Күшіне қарай:
- Күшті қышқылдар: Сулы ерітінділерде толық диссоциацияланып, көп мөлшерде сутек иондарын түзеді (мысалы, тұз қышқылы HCl, күкірт қышқылы H₂SO₄).
- Әлсіз қышқылдар: Сулы ерітінділерде толық диссоциацияланбай, аз мөлшерде сутек иондарын түзеді (мысалы, сірке қышқылы CH₃COOH, көмір қышқылы H₂CO₃).
Оттегінің болуына қарай:
- Оттекті қышқылдар: Молекула құрамында оттегі атомдары болады (мысалы, күкірт қышқылы, азот қышқылы HNO₃).
- Оттексіз қышқылы: Молекула құрамында оттегі болмайды (мысалы, тұз қышқылы, сутек сульфиді H₂S).
Негізділігіне қарай:
- Бір негізді қышқылдар: Молекула құрамында металға алмаса алатын бір сутек атомы болады (мысалы, тұз қышқылы).
- Екі негізді қышқылдар: Молекула құрамында металға алмаса алатын екі сутек атомы болады (мысалы, күкірт қышқылы).
- Үш негізді қышқылдар: Молекула құрамында металға алмаса алатын үш сутек атомы болады (мысалы, фосфор қышқылы H₃PO₄).
Қышқылдардың қасиеттері
- Қышқыл дәм: Қышқылдар қышқыл дәмге ие (бірақ олардың дәмін татуға тыйым салынады!).
- Индикаторлардың түсін өзгерту: Қышқылдар индикаторлардың түсін өзгертеді (мысалы, лакмус қағазының).
- Металдармен әрекеттесу: Көптеген қышқылдар металдармен әрекеттесіп, тұз және сутек түзеді.
- Негіздермен әрекеттесу: Қышқылдар негіздерді бейтараптандырып, тұз және су түзеді.
- Тұздармен әрекеттесу: Қышқылдар тұздармен әрекеттесіп, жаңа тұз және жаңа қышқыл түзеді.
Қышқылдардың қолданылуы
Қышқылдар адам өмірінің әртүрлі салаларында кеңінен қолданылады:
- Өнеркәсіп: тыңайтқыштар, жарылғыш заттар, бояулар, дәрі-дәрмектер өндіруде.
- Азық-түлік өнеркәсібі: сусындар, консервілер, қышқыл сүт өнімдері өндіруде.
- Тұрмыстық химия: жуғыш заттар, тазалау ұнтақтарының құрамында кездеседі.
Маңызды: Көптеген қышқылдар күйдіргіш және қауіпті заттар болып табылады. Қышқылдармен жұмыс істеген кезде қауіпсіздік техникасының ережелерін сақтау қажет.
Практикалық бөлім
1-тәжірибе: Қышқылдардың индикаторлармен әрекеттесуі
1-қадам. Сынауықтарға аз мөлшерде қышқылдарды құйыңыз. Суретте: № 1-сірке қышқылы; №2-лимон қышқылы; №3-аскорбин қышқылы.
2-қадам. Әр сынауыққа лакмус жолағын салыңыз. Индикатор түсінің өзгеруін бақылаңыз.
3-қадам. Тәжірибені табиғи индикатормен қайталаңыз. Нәтижелерді салыстырып, қорытынды жасаңыз. Сабақ 1 – experimentum.kz
2-тәжірибе: Металдармен өзара әрекеттесу
4-қадам. Енді дәл сол реттілікпен қышқылдарды Петри табақшаларына құйыңыз.
5-қадам.Табақшаларға тиындарды салыңыз және бір шымшым тұз қосыңыз.
6-қадам. Бірнеше сағатқа немесе тәулікке қалдырып, кейін өзгерістерді бақылаңыз. Жұмыс парағына бақылауларыңызды жазыңыз. Қорытынды жасаңыз.
Қорытынды
Тәжірибе барысында оқушылар қышқылдарға сапалы реакциялар жүргізді. Оқушылар қышқылдардың әсерінен индикаторлардың түсінің өзгеруін және қышқылдардың металдармен әрекеттесуін байқады. Тәжірибе нәтижесінде олар қышқылдардың өзіне тән химиялық қасиеттерге ие екендігіне көз жеткізді.