Сабақ

Жұмыстың мақсаты:

• Гомогенді және гетерогенді катализді зерттеу

Күтілетін нәтижелер

Жобаны зерттегеннен кейін оқушылар:

•  Топтық жұмыс дағдыларын қалыптастыра алады
•  алынған ақпаратты талдай және қорытындылай алады
•  өз бетінше логикалық қорытынды жасай алады

Мұғалімге арналған нұсқаулық:

• Тапсырма 3-4  адамнан тұратын топтарда орындалады
• Зертханалық жұмысты бастамас бұрын, сілтеме бойынша қауіпсіздік ережелерімен танысыңыз:

• Жұмыс парағын жүктеп алу үшін сілтемеге өтіңіз:

Теориялық бөлім

Катализ дегеніміз не?
Катализ – катализатордың әсерінен химиялық реакция жылдамдығының өзгеру процесі.
Катализатор – реакция жылдамдығына әсер ететін, бірақ өзі өзгермейтін және реакция өнімдеріне кірмейтін зат.

Катализатор түрлері:

• Позитивті катализаторлар (жеделдететін):
  Ашытқы – сутек тотығын ыдыратуды жеделдетеді (каталаза ферменті),
  Калий йодиді (KI), мыс сульфаты (CuSO₄) – оттекті тез бөлуді қамтамасыз етеді.
  
• Негативті катализаторлар (ингибиторлар):
  Тамақтағы антиоксиданттар – тотығу мен бұзылу процестерін баяулатады,
  Отынға қосылатын қоспалар – жанармайдың бұзылуын тежейді.
  

Катализдің түрлері:

• Гомогенді катализ – катализатор мен реагент бірдей агрегаттық күйде реакцияға түседі (мысалы, сұйық+сұйық).
  Мысал: Cu²⁺ иондары және сутек тотығы.
  
• Гетерогенді катализ – катализатор мен реагенттің агрегаттық күйі әртүрлі.
  Мысал: ашытқы – қатты зат, сутек тотығы – сұйық.

Практикалық бөлім

Гетерогенді катализді іс жүзінде көрейік.

1-қадам. Пластикалық бөтелкеге 100 мл 3%-дық сутек асқын тотығын құйыңыз.

2-қадам. Бірнеше тамшы сұйық сабын қосыңыз. Көрнекілік үшін тағамдық бояғыш та қосуға болады.

3-қадам. Жеке стақанда 1 шай қасық құрғақ ашытқыны 4 шай қасық жылы суға араластырыңыз.

4-қадам. Ашытқы ерітіндісін бөтелкеге тез құйып, күшті реакцияны бақылаңыз.

5-қадам. Қорытынды жасаңыз: ашытқы сутек асқын тотығының ыдырауын тездетеді, оттек бөліне отырып көпіршік пайда болады. Бұл — гетерогенді катализдің мысалы, мұнда катализатор (ашытқы) ерітіндіде ерімейді.

Қорытынды

Бұл зертханалық жұмыс барысында оқушылар катализ ұғымымен танысып, әртүрлі катализаторлардың сутек тотығын ыдырату жылдамдығына әсерін зерттеді.

Олар реакцияны бақылап, салыстырып, әр катализатордың тиімділігі туралы қорытынды жасауға үйренді.