Сабақ

Жұмыстың мақсаты:

• Микрофотосуреттерді қолдана отырып жасушаның негізгі компоненттерін зерттеу

Күтілетін нәтижелер

Жобаны зерттегеннен кейін оқушылар:

•  Топтық жұмыс дағдыларын қалыптастыра алады
•  алынған ақпаратты талдай және қорытындылай алады
•  өз бетінше логикалық қорытынды жасай алады

Мұғалімге арналған нұсқаулық:

• Тапсырма 3-4  адамнан тұратын топтарда орындалады
• Зертханалық жұмысты бастамас бұрын, сілтеме бойынша қауіпсіздік ережелерімен танысыңыз:

• Жұмыс парағын жүктеп алу үшін сілтемеге өтіңіз:

Теориялық бөлім

• Плазмалық мембрана — жасушаны сыртқы ортадан бөледі және зат алмасуды реттейді. Ол жартылай өткізгіш: қажетті заттарды ғана өткізеді және алмасу өнімдерін шығарады. Мембранада сигналдарды қабылдап, жеткізетін рецепторлық ақуыздар орналасқан.
  
• Цитоплазма — жартылай сұйық орта, онда органоидтар орналасқан және негізгі биохимиялық реакциялар жүреді.
  
• Ядро — ДНҚ молекулаларында генетикалық ақпаратты сақтап, жасушадағы барлық процестерді басқарады.

Жасушаның негізгі органоидтары және олардың қызметтері

• Ядро
  Жасушаның «басқару орталығы». ДНҚ мен ақуыздардан құралған хромосомаларды қамтиды. Онда тұқым қуалайтын ақпарат сақталып, ағзаның құрылымы мен қызметі анықталады. Ядро жасушаның бөлінуін, өсуін және зат алмасуын реттейді.
  
• Ядрошық
  Ядро ішінде орналасқан. Негізгі қызметі — рибосомалық РНҚ синтездеу және рибосомалардың кіші бөліктерін құрастыру.
  
• Рибосомалар
  РНҚ мен ақуыздан тұратын ұсақ мембранасыз органоидтар. Цитоплазмада еркін орналасуы немесе түйіршікті эндоплазмалық торға бекітілуі мүмкін. Негізгі қызметі — ақуыз синтезі.
  
• Эндоплазмалық тор (ЭПТ)
  Ядро қабықшасымен байланысқан мембраналық түтікшелер мен каналдар жүйесі.
  
  • Түйіршікті (қатпарлы) ЭПТ — бетінде рибосомалар бар, мұнда ақуыздар синтезделіп, Гольджи аппаратына жеткізіледі.
  • Түйіршіксіз (тегіс) ЭПТ — рибосомалар жоқ, липидтер мен көмірсулар синтезделеді және уытсыздандыру жүреді.
    
• Гольджи аппараты
  Жалпақ мембраналық қапшықтардан (цистерналардан) тұрады. Қызметтері:
  • ЭПТ-дан келген ақуыздар мен липидтерді сұрыптап, өзгерту;
  • заттарды везикулаларға орау;
  • лизосомаларды түзу.
    Сондықтан оны «жасушаның поштасы» деп атайды.
    
• Митохондриялар
  Қос мембраналы органоидтар. «Жасушаның энергия станциясы» деп аталады. Мұнда тыныс алу процесі жүріп, нәтижесінде АТФ молекулалары түзіледі. Энергияға сұранысы жоғары жасушаларда митохондрия көп болады.
  
• Лизосомалар
  Ферменттері бар көпіршіктер. Олар қажетсіз молекулаларды ыдыратып, зақымдалған органоидтарды және бөгде микроағзаларды жояды. Жасушаның «тазалаушысы» болып саналады.
  
• Везикулалар
  Мембранамен қапталған ұсақ көпіршіктер. Олар заттарды жасуша ішінде тасымалдайды және секреция процесіне қатысады (заттарды сыртқа шығару).
  
• Цитоқаңқа
  Микротүтікшелер мен микрофиламенттерден тұрады. Жасуша пішінін сақтайды, органоидтардың қозғалуына мүмкіндік береді және жасуша бөлінуінде маңызды рөл атқарады.

Практикалық бөлім