1-сабақ
Жұмыстың мақсаты:
- Өсімдіктердегі модификациялық өзгергіштіктің көрінісін зерттеу, вариациялық қатар мен вариациялық қисық құруды үйрену, өзгергіштіктің сипаты бойынша қорытынды жасау.
Күтілетін нәтижелер
Жобаны зерттегеннен кейін оқушылар:
- Топтық жұмыс дағдыларын қалыптастыра алады
- алынған ақпаратты талдай және қорытындылай алады
- өз бетінше логикалық қорытынды жасай алады
Мұғалімге арналған нұсқаулық:
- Тапсырма 4-5 адамнан тұратын топтарда орындалады
- Зертханалық жұмысты бастамас бұрын, сілтеме бойынша қауіпсіздік ережелерімен танысыңыз:
- Жұмыс парағын жүктеп алу үшін сілтемеге өтіңіз:
Теориялық бөлім
Өзгергіштік – тірі ағзалардың өмір сүру және даму барысында жаңа қасиеттерге ие болу қабілеті. Ол табиғаттағы алуан түрліліктің негізі әрі эволюцияның маңызды шарты. Өзгергіштіктің екі түрі бар: тұқымқуалайтын (генотиптік) және тұқымқуаламайтын (модификациялық).
Модификациялық өзгергіштік – ағза белгілерінің қоршаған орта жағдайларының әсерінен өзгеруі. Бұл кезде жасушаның генетикалық аппараты өзгермейді. Мұндай өзгерістер:
- ұрпаққа берілмейді;
- жаппай кездеседі;
- ағзаның ортаға қалыпты реакциясымен байланысты.
Мысалдар:
- өсімдіктердің өсуі мен салмағы жарыққа, суаруға, топырақ құрамына байланысты өзгереді;
- жануарлардың жүн түсі температураға қарай өзгереді;
- адамның бойы мен салмағы тамақтану мен өмір салтына байланысты әртүрлі болады.
Әрбір белгінің өзіндік реакция нормасы бар – ол сыртқы жағдайлардың әсерінен өзгеретін шектер. Мысалы, адамның бойы дұрыс тамақтануға және денсаулығына қарай өзгеруі мүмкін, бірақ белгілі бір шектен аспайды.
Модификациялық өзгергіштікті зерттеу үшін вариациялық қатарлар мен вариациялық қисықтар қолданылады.
- Вариациялық қатар – белгілердің мәндерін (мысалы, өскін ұзындығы, жеміс массасы) өсу немесе кему ретімен орналастыру.
- Вариациялық қисық – осы мәндердің таралуын график түрінде көрсету. Әдетте ол қоңырау пішінді болып келеді: көпшілік мәндер ортада, ал шеткі мәндер сирек кездеседі.
Қорытынды: вариациялық қатарлар мен қисықтарды зерттеу арқылы модификациялық өзгергіштіктің заңдылықтарын анықтап, қоршаған ортаның ағза дамуына әсерін бағалауға болады.
Практикалық бөлім
1-қадам. Бұл тәжірибеде біз жарықтың маш (мунг бұршағы) өскіндерінің өсуіне қалай әсер ететінін зерттейміз. Ол үшін тұқымдарды төрт топқа бөлеміз. Төрт дана пластик стақан алып, әрқайсысын белгілейміз.
2-қадам. Әр стақанның түбіне мақта дискілерін салып, су шашып ылғалдандырамыз.
3-қадам. Маш тұқымдарын саламыз. Әр стақанға шамамен 10 тұқымнан (немесе көбірек – деректер мол болу үшін).
4-қадам. Стақандарды әртүрлі жарық жағдайына орналастырамыз:
- A тобы — терезе алдына (табиғи жарық).
- B тобы — үстел шамының жанына (10–15 см).
- C тобы — шамнан алысырақ (шамамен 30 см).
- D тобы — толық қараңғылықта (салыстыру үшін).
5-қадам. Күн сайын өскіндерді бақылап, мақтаны ылғалдандырып отырамыз, оның кеуіп кетпеуін қадағалаймыз. Алғашқы өскіндер 1–2 күнде шығады, ал 3–4 күнде ұзын өркендер пайда болады.
Кеңестер:
- Модификациялық өзгергіштік тәжірибесіне редис, кресс-салат немесе жоңышқа да қолайлы: олар тез өніп, ұзын өскін береді және сызғышпен өлшеуге ыңғайлы.
- Тұқымдарды отырғызар алдында 6–8 сағат суға салып қойған дұрыс – ол өнуін тездетеді.
- Әр топқа өз тәжірибе нұсқасын беруге болады (мысалы, жарық/қараңғы, құрғақ/ылғалды, жылы/салқын т.б.).