1-сабақ

Жоба мақсаты 

• Дыбыс көздерін дауысына байланысты ажырату;
• Музыкалық инструмен жасап шығару.

Мұғалімге нұсқаулық

• Әр оқушы жеке жұмыс жасайды;
• Теориялық бөлімге кысқаша шолу жасаңыз;
• Кейін практикалық бөлімге кірісіңіз.
• Сабақтың басында оқушыларға PBL (жобаға негізделген оқыту) рубрикаларын түсіндіріңіз. 4K дағдылары (сыни тұрғыдан ойлау, ынтымақтастық, шығармашылық, презентация).

• Сабақты бастамас бұрын мұғалімге қауіпсіздік ережелерімен танысуға кеңес беріледі. Қажет болған жағдайда (ҚЕ-де көрсетілген заттарды пайдаланған жағдайда) оқушыларға қысқаша нұсқама жүргізу керек.

Теориялық бөлім

Біз айналамыздағы дыбыстарды дыбыс деңгейіне қарай ажыратамыз. Жұмсақ сыбырлы дыбыс тыныш және құлаққа жағымды болады. Ал, реактивті қозғалтқыштың қатты дыбысы құлаққа зақым келтіруі және есту қабілетінің жоғалуына әкелуі мүмкін. Тіпті орта қатты дыбыстар да ұзақ уақыт тыңдасаңыз, құлағыңызға зақым тигізеді. Осы себепті қатты музыка тыңдамау немесе құлаққапты қатты қоспау ұсынылады.

Музыкалық аспаптардың мысалында дыбыс деңгейі неге байланысты екенін көруге болады. Мысалы, барабанды қатты соққан сайын дыбыс қаттырақ шығады. Бұл дыбыстың қаттылығы дыбыс шығаратын затқа әсер ететін күшке байланысты екенін білдіреді. Мұны гармоника жасау арқылы тәжірибе жүзінде тексеріп көрейік.

https://www.freepik.com/vectors/music-instrument’>Music instrument vector created by freepik – www.freepik.com

Сіз әлемдегі ең көп сатылатын музыкалық аспапты атай аласыз ба? Егер сіз “гармоника” деп айтсаңыз, онда Сіз дұрыс айтасыз! Гармониканы 1821 жылы 16 жасар неміс баласы Кристиан Бушман патенттеген дейді. Содан бері ол әлемдегі ең көп сатылатын құралға және көптеген жерлерде тұрмыстық заттарға айналды. Бақытымызға орай, әдемі шу шығару-бұл жай ғана өнер емес, сонымен қатар ғылым! Бұл сабақта сіз үйдегі бар заттардан жасалған гармоникаға ұқсас өз құралыңызды жасайсыз және зерттейсіз. Ал, қанекей жасап көрелік!

Практикалық бөлім

1. Алдымен керекті материалдарды дайындап алыңыз.

2. Таяқшалардың бірінің бойымен кең резеңке жолақты созыңыз. Резеңке бір қалыпта тұрмаса таяқшаның екі шетін кесіп алсаңыз болады.

 3. Әрқайсысының ұзындығы 4 см-ге дейін төрт сабанды кесіп алыңыз.

4. Сабанның бір бөлігін резеңке жолақтың астына таяқшаға перпендикуляр, таяқшаның сол жағынан шамамен 5 см қашықтықта қойыңыз. Бұл – 1-сабан.

5. Екінші бөлігін онад оңға қарай шамамен 5 см қашықтыққа резеңкенің астына қойыңыз. Бұл – 2-сабан.

6. Сабанның оң жағына резеңке жолақтың үстіне тағы бір сабан салыңыз. Бұл – 3-сабан.

7. Соңғы бөлікті 2-сабанның оң жағына, резеңке жолақтың үстіне қойыңыз. Бұл Сабан 4.

8. 1 және 4 сабандар таяқшаның ұштарына жақын болуы керек, ал 2 және 3 сабандар ортасында болуы керек.

9. Сабанды орнында ұстауға көмектесетін ересек адамның көмегімен таяқшалардың арасына сабан кесектері бар сэндвич жасап, екінші таяқшаны біріншісінің үстіне қойыңыз.

10. Бұл бутербродты, шағын резеңкемен таяқшалардың екі шетінен байлап бекітіңіз. Таяқтардың ұштары сабанмен бірге қысылып тұруы керек. Сабан арқылы екі таяқша ортасы ашық болуы керек.

 11. 1 және 4 сабандарын таяқшаның екі шетіне қарай мүмкіндігінше жақындатыңыз. Сіз сабандарды абайлап алға – артқа жылжыта аласыз, бірақ оларды сэндвичтен шығарып алмаңыз!

12. 2 және 3 сабандарын бір-бірінен, олардың арасында шамамен 6 см қашықтық болатындай, сырғытыңыз.

13. Құралды сэндвич сияқты, екі шетін қолыңызбен ақырын ұстаңыз. Саусақтарыңызды екі жағынан резеңкеден ұстауға тырысыңыз.

14. Таяқшалар арасындағы саңылау арқылы гармониканы үрлеңіз (сабан арқылы емес!).

Гармоника дыбысын тыңдау үшін көк сілтемге өтіңіз.

15. 2 және 3 түтікшелерін бір-біріне жақындатыңыз, әр түрлі арақашықтықта қойып үрлеп көріңіз.

16. Дыбысына назар аударыңыз. Бірінші рет ойнағаннан өзгеше ма? Құралдың дірілі басқаша сезіле ме?

17. Ортасындағы екі түтікшені алып тастаңыз сонан соң үрлеп көріңіз өзгеріс бар ма? Алдыңғыға қарағанда басқаша ма? Құралдың дірілі басқаша сезіле ме?

18. Қалған түтікшелерді жылжытып көріңіз және оның дыбыс тонына қалай әсер ететінін көріңіз.

Қорытынды

Түтікшені жылжыту арқылы дыбыс үнін өзгерте аласыз ба? Сіздің құралыңыз шығарған дыбыс, шын мәнінде, скрипкашы ойнаған кезде скрипка ішегі дірілдеген сияқты, үлкен резеңке дірілдегенде шығатын дыбыс. Құрал арқылы үрлегенде, сіз таяқша арқылы діріл сезінетіндігіңізді байқаған боларсыз. Сонымен қатар, сіз түтікшелерді жылжыту арқылы дыбыс үнін өзгерте алатындығыңызды байқаған боларсыз. 2 және 3 түтікшелерін бір-біріне жақындатқанда, резеңке жолақтың дірілдейтін бөлігі қысқарып, дыбыс үні жоғарылады. Резеңке жолақтың қысқа бөлігі тезірек дірілдейді, ал біздің құлағымыз оны жоғары дыбыс ретінде қабылдайды. Қалған сабанды жылжыту арқылы сіз резеңке жолақтың дірілдейтін бөлігі қысқарған немесе ұзағырақ болған кезде тонды өзгерте аласыз.

Бұл жобада әр оқушы үш санат бойынша STEAM титулымен марапатталады:

– Сіз дыбыстың пайда болуын және дыбыстағы кедергілерді айтып түсіндіріп бере алдыңыз, Сіз нағыз ғалым – болашақ физиксіз!
– Сіз өз бетіңізше аспаптарды зерттедіңіз және біреуін жасап шыға алдыңыз, Сіз нағыз ұста – аспап жасаушы бола аласыз!
– Сіз жасырылған аспаптардың дыбысын айыра алдыңыз, Сіз меломан – болашақ музыка сыншысы бола аласыз!