Сабақ
Мақсаты:
- заттың ортасын бейтараптандыруды үйрену
- қышқыл орта мен сілтілі ортаның әрекеттесуі ортаны қалай бейтараптандыратын зерттеу
Мұғалімге арналған нұсқаулық
1. Оқушыларды әр топтарға бөліңіз.
2. Жұмыс парағын жүктеп алу үшін сілтемені басыңыз:
3. Сарамандық жұмысты бастамас бұрын сілтеме арқылы өтіп қауіпсіздік ережесімен танысыңыз:
Теориялық бөлім
Ерітіндіні бейтараптандыру — бұл ерітіндіге қышқыл немесе сілтіні қосу арқылы ерітіндідегі артық қышқылдықты немесе сілтілікті жоюға әкелетін процесс. Нәтижесінде қышқыл да, сілтілі де емес бейтарап ерітінді пайда болады. Бейтараптандыру кезінде қышқыл мен сілті бір-бірімен әрекеттесіп, тұз бен су түзеді. Реакция жылу бөлу арқылы жүреді.
Бейтараптандыру қышқыл мен сілтінің концентрациясына, сондай-ақ температура мен басқа факторларға байланысты баяу немесе жылдам болуы мүмкін.
Егер сіз ерітіндіні бейтараптандырғыңыз келсе, онда сіз бірнеше қарапайым ережелерді сақтауыңыз керек:
- Қышқылдарды бейтараптандыру үшін сілтіні, ал сілтілерді бейтараптандыру үшін қышқылдарды қолданыңыз.
- Сілтіні немесе қышқылды баяу және ақырын қосыңыз. Қатты реакцияны болдырмау үшін оларды тез қосуға болмайды.
- РН 7-ге, яғни бейтарап мәнге жақын екеніне көз жеткізу үшін рН метрін немесе индикатор қағаздарын пайдаланып ерітіндінің рН мәнін үнемі тексеріп отырыңыз.
- Егер сіз индикаторлық қағаздарды қолдансаңыз, ерітіндіде басқа химиялық заттар болса, олар дұрыс емес нәтиже беруі мүмкін екенін ұмытпаңыз.
Практикалық бөлім
Қажетті материалдармен танысып шығыңыз: стакан 3 дана (стакандарды 1-ден 3-ке дейін нөмірлеңіз), лимон қышқылы, ас содасы, сірке суы, кальцинирлі сода және су.
Тәжірибе №1
Қадам 1.
Бірінші және екінші стаканға бірдей мөлшерде су құйып шығыңыз.
Қадам 2.
Бірінші стаканға 1 қасық лимон қышқылын салып, араластырыңыз.
Қадам 3.
Екінші стаканға 1 қасық ас содасын салып, араластырыңыз.
Қадам 4.
Екі дана әмбебап индикаторды алып, әр ерітіндінің pH ортасын эталонды шкала арқылы анықтаңыз.
Қадам 5.
Үшінші стаканға бірінші және екінші стакандағы ерітінділерден бірдей мөлшерде құйып, араластырыңыз. Нәтижесінде қышқыл орта мен сілтілі ортаның әрекеттесуінен орта бейтарап болады.
Қадам 6.
Әмбебап индикатордың көмегімен қоспаның pH ортасын анықтаңыз.
Тәжірибе №2
Қадам 1.
Бірінші және екінші стаканға бірдей мөлшерде су құйып шығыңыз.
Қадам 2.
Бірінші стаканға 1 қасық сірке суын салып, араластырыңыз.
Қадам 3.
Екінші стаканға 0,5 қасық кальцинирлі соданы салып, араластырыңыз.
Қадам 4.
Екі дана әмбебап индикаторды алып, әр ерітіндінің pH ортасын анықтаңыз.
Қадам 5.
Үшінші стаканға бірінші және екінші стакандағы ерітінділерден бірдей мөлшерде құйып, араластырыңыз. Нәтижесінде қышқыл орта мен сілтілі ортаның әрекеттесуінен орта бейтарап болады.
Қадам 6.
Әмбебап индикатордың көмегімен қоспаның pH ортасын анықтаңыз.
Қадам 7. Бірінші және екінші тәжірибелерден алынған нәтижелерді төменде келтірілген кестеге толтырыңыз:
| Заттың атауы | Әмбебап индикатордың түсі | Ерітіндінің ортасы | Бейтараптану процесі болды ма? |
| лимон қышқылы | |||
| ас содасы | |||
| сірке суы | |||
| кальцинирлі сода |
Қадам 8. Төмендегі сұрақтарға жауап беру арқылы қорытынды жасаңыз.
- Ерітінді дегеніміз не және оны қалай бейтараптандыруға болады?
- Қышқыл мен сілтіні араластырғанда не болады?
- Ерітіндінің рН өзгерген кезде индикатордың түсі қалай өзгереді? Күнделікті өмірде ерітінділерді бейтараптандыру туралы білімді қалай пайдалануға болады?
Қорытынды
Бұл сарамандық жұмысты жасау арқылы оқушылар ортаны бейтараптындыруға байланысты қызықты тәжірибелер жасады. Оқушылар бейтараптандыру теориясымен танысып, іс жүзінде ерітінділерді бейтараптандыру үшін заттарды дұрыс таңдау қаншалықты маңызды екеніне көз жеткізді. Бұл сарамандық жұмыс оқушыларға ерітінділерді бейтараптандыру принциптерін түсінуге мүмкіндік береді, эксперименттік жұмыс дағдыларын дамытады.