Сабақ

Жұмыстың мақсаты:

— өсімдіктерде транспирацияның жүру механизмін түсіну

— транспирация үдерісінің жүруіне сыртқы факторлардың әсерін зерттеу

Тәжірибе ұзақтығы: минут

Күтілетін нәтижелер

Жобаны зерттегеннен кейін студенттер:

• Топтық жұмыс дағдыларын қалыптастыра алады
•  алынған ақпаратты талдай және қорытындылай алады
•  өз бетінше логикалық қорытынды жасай алады

Мұғалімге арналған нұсқаулық:

•  Оқушыларды әр топта 3 оқушыдан болатындай етіп бөлу.
• Зертханалық жұмысты бастамас бұрын, сілтеме бойынша қауіпсіздік ережелерімен танысыңыз:

Жұмыс парағын жүктеп алу үшін сілтемеге өтіңіз:

Теориялық бөлім

Өсімдіктердің құрғақшылық жағдайында су шығынын азайтатын бірқатар морфологиялық және анатомиялық ерекшеліктері бар. Бұл бейімделулер ксероморфты деп аталады. Құрғақ жерде өсетін және судың жетіспеушілігіне бейімделген өсімдіктерді ксерофит деп атайды.

Жарық

Лептесіктер (жапырақ бетіндегі саңылаулар) әдетте жарықта ашылады және қараңғыда жабылады, бұл түнде судың жоғалуын азайтуға көмектеседі. Crassulaceae тұқымдасының өсімдіктері күндіз лептесіктерін жауып, түнде ашады, бұл күндізгі фотосинтезге ықпал етеді.

Температура

Жарықта температура транспирацияға ең күшті әсер етеді. Температура неғұрлым жоғары болса, мезофилл жасушаларынан су тезірек буланады және жапырақтың ішіндегі ауа су буымен қанығады. Күн сәулесінің түсуі жапырақтың температурасын жоғарылатады, ал бозғылт түсті өсімдіктер жылыну мен судың жоғалуын азайту үшін түктермен, қабыршақтармен немесе балауызбен жабылған ксероморфтық белгілерге ие болуы мүмкін.

Ылғалдылық және су буының қысымы

Ауа ылғалдылығының төмендеуі әдетте транспирация қарқындылығына ықпал етеді, ал ылғалдылықтың жоғарылауы, керісінше, транспирацияны азайтады. Кейбір өсімдіктерде жапырақтың айналасында ылғалды атмосфераны құру және судың жоғалуын азайту үшін лептесіктері терең орналасады.

Жел

Жел болмаған кезде және ауа тыныш болса, жапырақ бетіне жақын су буымен қаныққан ауа қабығы пайда болады. Кейбір өсімдіктерде тыныш ауа аймағын жасайтын және транспирацияны бәсеңдететін түктер мен қабыршақтар болады.

Топырақ ылғалдылығы

Топырақ құрғаған сайын су топырақ бөлшектерімен күштірек байланысады, бұл тамырлар арқылы суды қабылдауды, демек, транспирацияны азайтады.

Практикалық бөлім

Бұл тәжірибе әртүрлі өсімдіктердегі транспирация жылдамдығын бағалау үшін жүргізіледі. Потометр – өсімдік өркенінде судың булану жылдамдығын анықтауға арналған құрылғы. Оны транспирометр деп те атайды.

1-қадам. Өлшемі 25см x 6см болатын қалың картон және межелік(шкала) үлгісін алыңыз. Сілтеме

2-қадам. Межелік үлгісін қалың картон қорабының қысқа ұштарының біріне қарсы қойып, оны мөлдір таспамен бекітіңіз.

3-қадам Ұзындығы 50 см мөлдір резеңке түтікшені алып, оны картон бойымен бір ұшы 0 см белгіде болатындай етіп орналастырыңыз. Түтікшені түзу етіп орналастырып, картонға бірнеше мөлдір таспамен бекітіңіз.

4-қадам 25см x 6см картонның тағы бір бөлігін алыңыз. Мөлдір түтіктің бос ұшын ұзындығы бойымен және картонның қысқа ұшынан шамамен 2см қашықтықта орналастырыңыз.

5-қадам Түтікшені мөлдір таспаның бірнеше бөлігімен бекітіңіз.

6-қадам. 2 литрлік пластик бөтелке мен 500 мл пластик бөтелке алыңыз. Оларды сумен толтырыңыз. Дайындалған картон жинақтарының әрқайсысын пластикалық бөтелкелердің әрқайсысының ұзындығы бойынша межелік үлгісінің картон қорабы 500 мл бөтелкеде, екіншісі 2 литрлік бөтелкеде болатындай етіп орналастырыңыз. Әрбір картон жинағын жіппен пластик бөтелкелердің әрқайсысына байлап, бекітіңіз.

7-қадам. Суы бар бөлек ыдыс алыңыз. Капиллярлық түтік ішіндегі ауа көпіршігі жүріп өткен қашықтықты көру үшін суға бояғыш зат қосуға болады. Тамшуырды пайдаланып, межелік үлгісіндегі түтіктің ашық ұшы арқылы суды баяу құйыңыз. Ауа көпіршіктері жоқ екеніне көз жеткізіңіз. Түтіктің екінші жағындағы ашық ұшына жеткенше суды құюды жалғастырыңыз. Қарапайым картондағы түтіктің ашық ұшындағы су деңгейі оның шетіне дейін жеткеніне көз жеткізіңіз.

8-қадам. Сабақ диаметрі түтіктің диаметрінен сәл үлкенірек өсімдік өркенін алыңыз. Қағаз кескішпен (қолдану барысында мұқият болыңыз!),  сабақтың диаметрін кішірейту және түтікке тығыз орналасуы үшін кесіңіз.

9-қадам Жапырақ өсіндісін түтіктің ашық ұшына тығыз орналастырыңыз, оның түтік ішіндегі суға тиіп тұрғанына көз жеткізіңіз.

10-қадам. Түтіктің ұшына және өркеннің бүйірлеріне вазилин майын жағыңыз, сол кезде түтікке ауа кірмейді. Оқшаулағыштың кішкене кесіндісін алып, түтіктің екінші ашық ұшына жабыстырыңыз. Түйреуішпен таспаны ауа кіруі үшін 2-3 жерден тесіңіз.

11-қадам. Жапырақ өсіндісін құлап кетпес үшін 2 литрлік пластик бөтелкенің мойнына жіппен байлап қойыңыз.

Біздің потометр пайдалануға дайын!

Зерттеу бөлімі

Транспирация жылдамдығына әсер ететін факторларды зерттеу үшін мына заттарды қолдануға болады:

• Жарық қарқындылығының әсерін анықтау үшін үстел шамы.
• Жел жылдамдығының әсерін анықтау үшін үстел желдеткіші (немесе фен кептіргіштің суық ауа режимін қолдануға болады).
• Ылғалдылықтың әсерін анықтау үшін полиэтиленді қаптама.
• Температураның әсерін анықтау үшін фен кептіргіш.

12-қадам Түтіктегі судың бастапқы деңгейін маркермен шкалаға тәжірибені бастамас бұрын белгілеп алыңыз. Содан кейін секундомердегі уақытты орнатыңыз. Берілген уақытта ауа көпіршігі қозғалсын.                    

13-қадам 1 сағаттан кейін мөлдір түтіктегі су деңгейін белгілеңіз.

14-қадам. 2 сағаттан кейін мөлдір түтіктегі су деңгейін белгілеп, бақылаңыз.                                

15-қадам. Шыны тығынды бұрап жүйені толтыру арқылы жоғарыдағы қадамдарды қолданып тәжірибені қайталаңыз. 

Транспирация жылдамдығын есептеу формуласы капиллярлық түтік көлемі/уақыт болып табылады.

(r — түтік радиусы, h — судың төмендеу деңгейі)

Тәжірибе аяқталған соң, алынған нәтижелерді төмендегі кестеге жазыңыз:

	бастапқы су деңгейі	1 сағаттан кейінгі су деңгейі	2 сағаттан кейінгі су деңгейі
бөлме температурасында
жарықта
жақсы желдетілген ортада
жоғары ылғалды ортада
жоғары температурада

Қорытынды

Бұл практикалық жұмыс оқушыларға өсімдіктердің транспирация процесін зерттеуге және осы өмірлік маңызды физиологиялық процеске сыртқы факторлардың әсерін зерттеуге мүмкіндік берді. Потометрді жасау және пайдалану арқылы олар булану жылдамдығына әсер ететін факторлар туралы құнды түсінікке ие болды. Бұл білім ауыл шаруашылығы, бау-бақша және экологиялық зерттеулер үшін практикалық маңызды болып табылады, су ресурстарын тиімді басқаруға және әртүрлі ортадағы өсімдіктердің әл-ауқатына ықпал етеді.