Сабақ
Жұмыстың мақсаты:
- азот қышқылының басқа қышқылдармен ортақ қасиеттерін зерттеу.
Күтілетін нәтижелер
Жобаны зерттегеннен кейін оқушылар:
- Топтық жұмыс дағдыларын қалыптастыра алады
- алынған ақпаратты талдай және қорытындылай алады
- өз бетінше логикалық қорытынды жасай алады
Мұғалімге арналған нұсқаулық:
- Тапсырма 2-3 адамнан тұратын топтарда орындалады
- Зертханалық жұмысты бастамас бұрын, сілтеме бойынша қауіпсіздік ережелерімен танысыңыз:
- Жұмыс парағын жүктеп алу үшін сілтемеге өтіңіз:
Теориялық бөлім
1. Анықтама:
Азот қышқылы (HNO₃) — сутегі, азот және оттегіден тұратын күшті минералды қышқыл. Бұл түссіз, коррозияға ұшырайтын сұйықтық, бірақ құрамындағы азот оксидтері әсерінен сары түске айналуы мүмкін.
2. Физикалық қасиеттері:
- Концентрленген азот қышқылы өте коррозиялық және улы.
- Оның тығыздығы 1,51 г/см³, қайнау температурасы — 83°C.
- Қышқыл суда жақсы ериді және күшті қышқылдық ерітінді түзеді.
3. Химиялық қасиеттері:
- Күшті қышқыл: Азот қышқылы суда толықтай диссоциацияланып, сутегі иондары (H⁺) мен нитрат иондарын (NO₃⁻) түзеді, бұл оны күшті қышқыл етеді.
- Тотықтырғыш: Бұл күшті тотықтырғыш, әсіресе концентрленген күйінде. Азот қышқылы металдарды, бейметалдарды және басқа да қосылыстарды тотықтыра алады.
- Металдармен реакциясы: Азот қышқылы көптеген металдармен әрекеттесіп, нитраттар, азот оксидтері және су түзеді. Мысалы, мыс концентрленген азот қышқылымен әрекеттескенде:
- Бейметалдармен реакциясы: Сондай-ақ, ол көміртек, күкірт және фосфор сияқты бейметалдармен әрекеттесіп, сәйкес оксидтер мен суды түзеді.
4. Азот қышқылының концентрациялары:
- Сұйылтылған азот қышқылы: Әдетте құрамында 10-30% HNO₃ болады. Лабораториялық мақсаттарда қолданылады және тотығу қасиеті азырақ.
- Концентрленген азот қышқылы: Құрамында шамамен 68% HNO₃ бар және күшті тотықтырғыш болып табылады.
- Түтінді азот қышқылы: Құрамында 86% HNO₃ бар және ауадан азот диоксидінің (NO₂) буларын шығарады.
5. Қолданылуы:
- Тыңайтқыш өндірісі: Азот қышқылы тыңайтқыштарды, әсіресе аммоний нитратын өндіруде кеңінен қолданылады.
- Жарылғыш заттар: Ол тротил (тринитротолуол) сияқты жарылғыш заттарды жасау үшін қолданылады.
- Металлды ою және тазарту: Азот қышқылы металдарды оюда және зертханалық шыны ыдыстарды тазалауда қолданылады.
- Патша сұйығы: Бұл — алтын мен платина сияқты асыл металдарды ерітетін азот және тұз қышқылдарының (1:3 арақатынасында) қоспасы.
6. Қауіпсіздік және қоршаған ортаға әсері:
Азот қышқылы — өте қауіпті зат. Теріге тигенде күйік тудырады және тыныс алу жүйесіне зиян келтіреді. Оның булары қоршаған ортаға кері әсерін тигізетін қышқыл жаңбырларға себеп болуы мүмкін.
Практикалық бөлім
Тәжірибе №1: Карбонаттарға әсері
1-қадам. Бір сынауыққа сірке қышқылын, екіншісіне лимон шырынын, үшіншісіне сұйылтылған азот қышқылын құйыңыз.
2-қадам. Әр сынауыққа бордың кішкентай бөлігін салыңыз.
3-қадам. Газдың (көмірқышқыл газының) бөлінуін бақылап, нәтижелерді жазыңыз. Әр сынауықтағы өзгерістерді салыстырыңыз.
Тәжірибе №2: Индикаторлар әрекеті
4-қадам. Индикатор ретінде қызыл қырыққабаттан алынған табиғи индикаторды пайдалана аласыз.
5-қадам. 1-қадамды қайталаңыз.
6-қадам. Әр сынауыққа бірнеше тамшы индикатор қосып, түсінің өзгеруін бақылаңыз.
Қорытынды
Зертханалық жұмыс барысында оқушылар азот қышқылының, сірке қышқылының және лимон шырынының карбонаттармен әрекеттесуін бақылап, қышқылдардың әртүрлі қасиеттерін анықтады, индикаторлар арқылы ортадағы өзгерістерді байқап, газ бөлінуін талдады. Азот қышқылының карбонаттармен белсенді әрекеттесуіне ерекше назар аударылды.