1 апта
Мақсаты
1. Бүйрек, зәр шығару және қан айналымы жүйесінің жұмыс моделін құру;
2. Бүйрек функциясымен, бүйректің созылмалы ауруларына байланысты мүмкін проблемаларды зерттеу;
3. Бүйрек жеткіліксіздігіне байланысты проблемаларды шешу ретінде жасанды бүйрек аппаратын, басқаша айтқанда гемодиализге арналған аппаратты жасау.
Күтілетін нәтижелер
Жобаны зерттегеннен кейін білім алушылар:
– мұғаліммен ынтымақтастық дағдыларын игеріп, топта жұмыс істей алады
– алынған ақпаратты талдап, қорыта алады
– оқуға деген жауапты көзқарас қалыптасады
– білім беру процесінде коммуникативтік құзыреттілік қалыптастырылатын болады
– статистикалық деректерді зерттейді
– графиктер (диаграммалар және т. б.) құруды үйрену
– өз бетінше логикалық пайымдау және қорытынды жасай алады
– оқушылардың өз денсаулығына қатысты құндылық қалыптастыра алады
– ағзалардың құрылысын зерттейді: бүйрек, қуық, қан айналымы жүйесі
– бүйрек моделін өздігінен жасайды
– жасанды бүйрек (гемодиализ) аппаратын өз бетінше құрастырады
Пәнаралық байланыс:
– Химия (гемодиализ процесінде болатын химиялық реакциялар, диализдеуші ерітіндіні дайындау)
– Биология (Адам ағзасы, бүйрек, қуық моделі, қан айналымы жүйесі, бүйрек жеткіліксіздігіне байланысты аурулар)
– Көркем еңбек (адам ағзасының құрылысы, бүйрек моделі және дизайн)
– Физика/инженерия (жасанды бүйрек аппараты моделінің құрылымы, жұмыс принципін зерттеу, сорғының жұмыс принципі)
– Математика (ақпаратты жинау және талдау, статистика)
Мұғалімге арналған нұсқаулық
Сабақтың басында ұсынылады:
1. Жобаға деген қызығушылықты ояту үшін бірнеше “жетекші сұрақтар” қойыңыз:
Сіздің түсінігіңізде денсаулық деген не?
Бүйрек не үшін қажет? Функциясын, жұмыс принципін сипаттаңыз?
Бүйрекке байланысты қандай ауруларды білесіз?
Сіз қандай шешімдерді ұсына аласыз? (гемодиализ, транспланттау және т. б.)
2. Тәжірибелік бөлімді бастамас бұрын, оқушыларға жобаның сипаттамасын, қолданылатын барлық терминдерді түсіндіріңіз
3. Оқушыларға барлық қажетті материалдарды беріңіз
4. Жобаны бағалау үшін, бірінші аптада оқушыларға осы материалды ұсыныныңыз, сілтемеге өтіңіз (PBL rubrics);
– оқушылар қандай критерийлер бойынша дайындалу керектігін алдын ала түсінеді,
– оқушылар өз әріптестеріне тиісті баға бере алды.
Назар аударыңыз!
Оқушыларға өздері жасайтын жасанды бүйрек аппараты нақты өмірде қолдануға жарамсыз екенін және принципті зерттеу үшін тек макет екенін ескертіңіз. Сондай-ақ, жасанды бүйректің аппаратында бірнеше рет сүзу қолданылады, селективті мембраналар қолданылады және стерильділік пен гигиена ережелерін қатаң сақтауға ерекше назар аударылады, сонымен қатар гемодиализ процедурасы емдеуші дәрігердің нұсқауы бойынша ғана жүзеге асырылады.
Жобаның сипаттамасы
Адамның зәр шығару жүйесінің анатомиясы
1. Адамның зәр шығару жүйесі:
2. бүйрек
3. бүйрек астауы
4. несепағар
5. қуық
6. несеп жолы
7. бүйрек үсті безі
Қан тамырлары:
8. бүйрек артериясы және венасы
9. төменгі қуыс венасы
10. құрсақ аортасы
11. жалпы мықын артериясы және венасы
Басқалары: 12. бауыр 13. тоқ ішек 14. жамбас
Бүйрек анатомиясы
Бүйрек – зәр шығару функциясы арқылы ағзаның химиялық гомеостазын реттеуді жүзеге асыратын қанды тазартатын бұршақ тәрізді орган. Зәр шығару жүйесіне кіреді (зәр шығару жүйесі). Әдетте адамның артында болады.
- 1. Милық тіні және бүйрек пирамидалары (Pyramides renales)
- 2. Шумақтық шығару артериоласы (Arteriola glomerularis efferens)
- 3. Бүйрек артериясы (Arteria renalis)
- 4. Бүйрек венасы (Vena renalis)
- 5. Бүйрек қақпасы (Hilus renalis)
- 6. Бүйрек астауы (Pelvis renalis)
- 7. Несепағар (Ureter)
- 8. Кіші бүйрек тостағаны (Calices minores renales)
- 9. Бүйректің фиброзды капсуласы (Capsula fibrosa renalis)
- 10. Бүйректің төменгі полюсі (Extremitas inferior)
- 11. Бүйректің жоғарғы полюсі (Extremitas superior)
- 12. Шумақтық әкелу артериоласы (Arteriola glomerularis afferens)
- 13. Нефрон (Nephron)
- 14. Бүйрек қойнауы (Sinus renalis)
- 15. Үлкен бүйрек тостағаны (Calices majores renales)
- 16. Бүйрек пирамидасының шыңы (Papillae renales)
- 17. Бүйрек бағанасы (Columna renalis)
Мына бейне материалға назар аударыңыз:
Бүйректеріңіздің сау екенін қалай анықтауға болады?
Әр 30 минут сайын біздің бүйректеріміз барлық қанды өздері арқылы өткізеді (нефрондар – бүйректің негізгі құрылымдық бірлігі үштен бір бөлігі жұмыс істейді, өйткені 1/3-жұмыс істейді, 1/3-жұмысқа дайындалады, 1/3 – демалады), ол біздің ағзамызда болады, одан зәрді сүзеді және оны алып тастау керек. Зәр мен қан анализін жасағаннан кейін біз бүйректеріміздің жақсы жұмыс істейтінін анықтаймыз.
Бүйрек тиімділігінің көрсеткіштерінің бірі – шумақтық сүзу жылдамдығын талдау (СКФ) – қанның бүйрек кесектерімен сүзу мүмкіндігі. Әдетте, бұл минутына 80-120 мл құрайды, және бұл көрсеткіш неғұрлым аз болса, бүйрек жеткіліксіздігі және қанды жасанды сүзу (гемодиализ) қажеттілігі соғұрлым жоғары болады. Мысалы: СКФ-90 мл/мин және одан жоғары-норма, 60-89 мл/мин – қауіп тобы, 60 мл/мин – аурудың болуы. Егер СКФ 15 мл/мин және одан аз болса-онда гемодиализ жүргізіледі.
Сондай – ақ, бүйрек сынақтары-креатинин, мочевина, зәр қышқылы бүйректің жұмысы туралы айтады. Егер бүйректер аурудан зардап шегетін болса, онда бұл заттарды шығару қабілеті төмендейді, бұл олардың жиналуына әкеледі, бұл талдау нәтижелерінде көбейеді.
Тағы бір маңызды талдау – жалпы зәр анализі. Бұл бүйректермен не шығарылады және қандай мөлшерде шығарылатындығын көрсетеді. Ең маңызды көрсеткіш – ақуыз (ақуыз).
Тәжірибелік бөлім
Бүйрек, қуық және қан айналымы жүйесінің жұмыс моделін құру
Қадам 1. Жұмыс аймағын дайындаңыз. Барлық қажетті материалдармен және құралдармен танысыңыз:
- пенопласт 90 * 60
- қызыл түсті бояғыш-1уп
- силикон шлангілер-2м
- инфузияға арналған жүйе-5 дана
- насос – 1дана
- батарея бөлімі-1 дана
- АА-3 дана батареялары
- сүзгі қағазы – 2 дана
- ыдыстар (бөтелкелер) – 3 дана
- қыстырғыштар – 1 уп
- фломастерлер – 1 оп
- гуашь сары-1 дана
- кеңсе пышағы-1 дана
- ыстық желім-1 дана
- стержень-1 дана
Қадам 2. Пенопластты алыңыз. Қажетті өлшемді кесіңіз, шамамен 60*90. Адамның силуэтін салыңыз. Бір қол шынтаққа дейін болуы керек.
Қадам 3. Кеңсе пышағымен кесіңіз.
Қадам 4.Содан кейін сопақша сызыңыз және кесіңіз.
Қадам 5. Әрі қарай, сопақшаның үстіне сурет салыңыз:
– адамның зәр шығару жүйесі, атап айтқанда бүйрек, несепағар, қуық
– жүрек (қолқа және қантамырлар)
– қанайналым жүйесі (артерия және вена)
Қадам 6. Содан кейін артық кеңістікті кесіп алып тастаңыз
Қадам 7. Сіздің алдыңызда инфузиялық жүйелер мен силикон шлангілері бар. Қанайналым жүйесін дайындаңыз.
Силикон шлангі (инфузиялық жүйеден қалың) – артерия ретінде қарастырылады.
Ал жүйе (шлангтан жұқа) – вена ретінде.
Мұны істеу үшін тамшуыр кесіп алыңыз (немесе сүзгі түйіні-жүйенің цилиндр тәрізді ұшы). Содан кейін роликті қысқышты алыңыз. Және инелерді қоқысқа тастаңыз. Барлығы-4 дана жүйе болу керек
а) силиконды шлангқа инфузиялық түйіндері бар 2 жүйені жалғаңыз – (суретте қара жебемен көрсетілген). Саңылауды бітеу үшін жылу желімімен кезең кезеңмен өңдеңіз: желімдеу/кептіру/желімдеу (бірнеше рет қайталаңыз).
b) содан кейін шамамен 8-10 см, силикон шлангының бір бөлігін (екіншісінен) кесіп, екіншісіне қосыңыз – қызыл көрсеткілермен көрсетілгендей. Саңылауды бітеу үшін жылу желімімен кезең кезеңмен өңдеңіз: желімдеу/кептіру/желімдеу (бірнеше рет қайталаңыз).
c) содан кейін оған 2 жүйені инфузиялық түйіндермен қосыңыз. Саңылауды бітеу үшін жылу желімімен кезең кезеңмен өңдеңіз: желімдеу/кептіру/желімдеу (бірнеше рет қайталаңыз).
Нұсқаулық бойынша жалғағаннан кейін бүкіл жүйені герметикалығын тексеріңіз. Бұл үшін суды шлангіге құйып жалғанған жерлерін тексеріңіз, егер су өткізсе, онда қайтадан желімдеңіз
!!!Су ағып кетпеуі керек
Қадам 8. Егер силикон шлангының ұзындығы бүкіл көлденең жүйеге (артерияны) жетпесе, онда сіз оған басқа шлангты (ішінде түтікше) жалғау арқылы ұзарта аласыз, сондай – ақ, ыстық балқыманы қолданып, саңылауды бітеу үшін жылу желімімен кезең кезеңмен өңдеңіз: желімдеу/кептіру/желімдеу (бірнеше рет қайталаңыз).
Қадам 9. Қағаз қыстырғыштарын дайындаңыз. 2 бөлікке бөліңіз.
Қадам 10. Содан кейін жүйені суретте көрсетілгендей жалғаңыз және қағаз қыстырғыштарымен бекітіңіз – абай болыңыз; жүйе мен шлангтарды тесіп алмаңыз.
Қадам 11. Содан кейін несепағарды қуыққа қарай жүргізіңіз. Содан кейін жүйелерге 2 роликті (қысқышты) жүргізіп, бәрін қағаз қыстырғыштармен бекітіңіз. Бөтелкенің кесілген түбін қойыңыз
Қадам 12. Гуашты (сары) пайдаланып, несепағарды бояңыз (екі жағынан шлангтар). Бұл зәрдің сары түске боялғанын білдіреді.
Үйге тапсырма
1. Қазақстан Республикасы азаматтарының бүйрек жеткіліксіздігі бойынша статистикасы тақырыбы бойынша статистикалық деректерді зерттеңіз.
2. Диаграммаларды ресми статистикалық мәліметтер бойынша құрыңыз.
3. Келесі сабаққа дейін бүйрекке байланысты ауруларды зерттеңіз.